آریتمی قلبی یکی از اختلالات شایع در میان بیماریهای قلبی و عروقی است که زمانی رخ میدهد که فعالیت الکتریکی قلب دچار بینظمی شود و در نتیجه ضربان قلب بسیار سریع، بسیار کند یا نامنظم گردد. این بینظمی از یک حالت خفیف و بیخطر تا شرایطی جدی و تهدیدکننده زندگی ادامه پیدا میکند. آریتمی قلبی زمانی رخ میدهد که ضربان قلب خیلی سریع، خیلی کند یا نامنظم باشد. شناخت علائم، علتها، روشهای تشخیص و درمان آریتمی قلبی اهمیت زیادی دارد تا فرد بتواند به موقع اقدام کند و از عوارض احتمالی جلوگیری نماید. با ما همراه باشید تا با آن آشنا شوید.
آریتمی قلبی چیست؟
آریتمی قلبی در واقع همان نامنظم شدن ضربان قلب است. این اتفاق زمانی رخ میدهد که پیامهای الکتریکی قلب درست عمل نکنند. به طور طبیعی قلب بین ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه میتپد، اما در حالت آریتمی این ضربان ممکن است سریعتر، کندتر یا کاملاً نامنظم شود. در آریتمی قلبی سیگنالهای الکتریکی قلب به درستی عمل نمیکنند و در نتیجه ضربان قلب خارج از حالت طبیعی میشود. این حالت ممکن است باعث شود قلب نتواند خون را بهطور موثر به اندامها برساند.
انواع آریتمی قلبی
انواع آریتمی قلبی بر اساس نوع تغییر در ریتم ضربان دستهبندی میشوند. بعضی از آنها خفیف و بیخطر هستند و تنها احساس تپش قلب ایجاد میکنند، در حالی که برخی دیگر میتوانند بسیار جدی باشند و حتی جان بیمار را تهدید کنند. شناخت هر نوع آریتمی به بیمار و پزشک کمک میکند تا درمان مناسب انتخاب شود و از عوارض احتمالی پیشگیری گردد.این اختلال میتواند به چند گروه تقسیم شود:
تاکیکاردی
تاکیکاردی یعنی تند شدن ضربان قلب در حالت استراحت یعنی عدد ضربان بهجای حدود ۶۰ تا ۱۰۰، از ۱۰۰ بالاتر میرود.
علائم آن با تپش قلب، نفستنگی، سرگیجه، بیحالی، لرزش در سینه و گاهی درد قفسه سینه همراه میشود.
علت آن از استرس، کمآبی بدن، تب، پرکاری تیروئید، کمخونی، مصرف کافئین و نوشابههای انرژیزا، بعضی داروهای محرک، کشیدن سیگار، وقفه تنفسی در خواب و اختلالهای الکتریکی خود قلب میآید.
تشخیص تاکیکاردی با نوار قلب (ECG)، هولتر ۲۴ تا ۴۸ ساعته، تست ورزش و آزمایش خون برای بررسی تیروئید و الکترولیتها بررسی میشود.
برادیکاردی
برادیکاردی یعنی کند شدن ضربان قلب در حالت استراحت یعنی عدد ضربان زیر ۶۰ میآید. علائم آن با خستگی، گیجی، کندی حواس، تنگی نفس، احساس سنگینی در سینه و در موارد شدید با غش دیده میشود. البته برادیکاردی در ورزشکاران جوان گاهی طبیعی است و شکایت ایجاد نمیکند. برادیکاردی از پیری سیستم هدایتی قلب، مصرف داروهایی مثل بتابلوکر و بعضی قطرههای چشم، کمکاری تیروئید، وقفه تنفسی در خواب و اختلال هدایت پیام الکتریکی در گرههای قلب ایجاد میشود. تشخیص آن با نوار قلب، ثبت طولانیمدت ریتم (هولتر قلب/ریکوردر)، و آزمایش خون برای تیروئید و الکترولیتها ارزیابی میشود.
فیبریلاسیون دهلیزی
فیبریلاسیون دهلیزی یعنی لرزش و بینظمی دهلیزها که باعث میشود ضربان نامنظم و گاهی تند حس شود. علائم فیبریلاسیون دهلیزی با تپش نامنظم، نفستنگی، خستگی، سبکی سر و کاهش توان تحمل فعالیت بروز میکند. و اهمیت فیبریلاسیون دهلیزی بابت اینکه خطر لخته شدن خون در قلب و سکته مغزی را بالا میبرد به همین دلیل ارزیابی خطر و مصرف داروی رقیقکننده خون در موارد لازم مطرح است.
علت آن از فشار خون بالا، بیماری دریچهای، تنگی عروق قلب، پرکاری تیروئید، چاقی، وقفه تنفسی در خواب، مصرف زیاد الکل و زمینه ارثی ناشی میشود. تشخیص این موضوع با نوار قلب، هولتر، اکوکاردیوگرافی برای بررسی ساختار قلب و آزمایش خون برای تیروئید و الکترولیتها تشخیص داده میشود.
بیشتر بخوانید: علائم بیماری قلبی
فیبریلاسیون بطنی
فیبریلاسیون بطنی یعنی آشفته شدن کامل ریتم بطنها که باعث توقف پمپ کردن خون میشود. علائم فیبریلاسیون بطنی بهصورت سقوط ناگهانی، بیهوشی و قطع تنفس ظاهر میشود. اهمیت بابت یک وضعیت مرگبار است و بدون شوک الکتریکی سریع، شانس زندهماندن پایین میآید.فیبریلاسیون بطنی از سکته قلبی حاد، اختلالهای شدید الکترولیتی، برقگرفتگی، بعضی مسمومیتهای دارویی و بیماریهای ارثی ریتم قلب ایجاد میشود. فیبریلاسیون بطنی با دستگاه شوک (AED) و احیای قلبیریوی فوری درمان میشود. پس از احیا، علت زمینهای جستوجو و درمان میگردد و گاهی دستگاه دفیبریلاتور قابل کارگذاری (ICD) توصیه میشود.
ضربانهای زودرس
ضربانهای زودرس یعنی ایجاد یک تپ اضافی از دهلیز یا بطن که بین ضربانهای طبیعی میافتد. حس شایع آن بهصورت جاافتادن یا تکان ناگهانی در سینه حس میشود و پس از آن یک مکث کوتاه رخ میدهد. ضربانهای زودرس از استرس، کمخوابی، کافئین، الکل، کمآبی، اختلال الکترولیت، کمخونی و گاهی از بیماری ساختاری قلب ناشی میشود. تشخیص آن با نوار قلب و ثبت طولانیمدت ریتم مشخص میشود. اگر تعدادشان زیاد باشد، اکو برای بررسی عضله قلب انجام میشود.
علائم آریتمی قلبی
علائم آریتمی قلبی در افراد مختلف میتواند متفاوت باشد. برخی افراد هیچ علامتی ندارند، در حالی که برخی دیگر با نشانههای شدید مواجه میشوند که به صورت زیر است:
- علائم خفیف شامل تپش قلب، احساس لرزش در قفسه سینه، ضعف یا سرگیجه کوتاهمدت است. این حالتها ممکن است گذرا باشند.
- علائم شدید شامل غش کردن، درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید و حتی خطر ایست قلبی است. در این شرایط نیاز به اقدام فوری پزشکی وجود دارد.
علت آریتمی قلب
علت آریتمی قلب میتواند متنوع باشد و به عوامل مختلفی بستگی دارد. در سنین پایین میتواند به دلیل مشکلات مادرزادی قلب، مصرف بیش از حد کافئین، استرس یا حتی ورزش سنگین باشد. اما در سنین بالا اغلب به بیماریهای قلبی عروقی، فشار خون بالا، دیابت یا سابقه سکته قلبی مرتبط است.
تشخیص آریتمی قلب
شناسایی نامنظمی ریتم قلب توسط پزشک قلب انجام میشود و شامل بررسی با روشهای مختلفی است تا نوع و شدت ریتم غیرطبیعی قلب مشخص شود که به شرح زیر ست:
تشخیص با نوار قلب
نوار قلب (ECG) یکی از سریعترین و رایجترین روشها برای تشخیص آریتمی قلب است. این تست فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و به پزشک کمک میکند نوع و شدت ریتم غیرطبیعی قلب را شناسایی کند.
تشخیص آریتمی قلب با هولتر مانیتورینگ
تشخیص آریتمی قلب با هولتر مانیتورینگ زمانی استفاده میشود که علائم بهطور موقتی رخ دهند. این دستگاه فعالیت قلب را در طول ۲۴ تا ۴۸ ساعت ثبت میکند.
درمان آریتمی قلب
درمان آریتمی قلبی بسته به نوع، شدت و علت بروز آن متفاوت است. در برخی افراد تنها اصلاح سبک زندگی و پرهیز از عوامل محرک کافی است، اما در موارد جدیتر نیاز به مصرف دارو، روشهای تخصصی مانند ابلیشن یا حتی استفاده از دستگاههای کمکی وجود دارد. انتخاب بهترین روش درمانی فقط پس از بررسی کامل توسط پزشک امکانپذیر است و هدف اصلی آن تنظیم ریتم طبیعی قلب و پیشگیری از عوارض خطرناک است که به شرح زیر است:
دارو درمانی
دارو درمانی یکی از روشهای اصلی برای کنترل ریتم غیرطبیعی قلب است. در این روش، پزشک بسته به نوع آریتمی ممکن است داروهای ضدآریتمی برای تنظیم ضربان، بتابلوکرها برای کاهش سرعت قلب یا داروهای رقیقکننده خون برای پیشگیری از تشکیل لخته تجویز کند.
درمان با ابلیشن
درمان آریتمی با ابلیشن شامل استفاده از امواج رادیویی یا سرما برای از بین بردن بخش کوچکی از بافت قلب است که باعث ریتم غیرطبیعی میشود. این روش به پزشک کمک میکند ضربان قلب را دوباره منظم کند و علائم آریتمی را کاهش دهد.
درمان با ضربانساز
درمان آریتمی قلب با ضربانساز زمانی انجام میشود که قلب به تنهایی نتواند ریتم طبیعی خود را حفظ کند. دستگاه ضربانساز به صورت دائمی در بدن قرار داده میشود. در برخی موارد آریتمی، قلب نمیتواند بهتنهایی ریتم طبیعی خود را حفظ کند. در این شرایط، پزشک یک دستگاه ضربانساز را بهصورت دائمی در بدن قرار میدهد تا ضربان قلب را منظم نگه دارد و علائم کاهش یابد.
چند نکته کاربردی
- محرکها را کم کنید: کافئین، الکل، سیگار و محرکها را تا حد امکان حذف یا محدود کنید.
- آب کافی بخورید: کمآبی یکی از عوامل تپش نامنظم است.
- خواب منظم داشته باشید: کمخوابی ریتم را بههم میزند.
- فشار خون، قند و تیروئید را چک کنید: این عوامل با ریتم قلب ارتباط مستقیم دارند.
- داروها را خودسرانه قطع یا اضافه نکنید: تغییر دارو باید با نظر پزشک باشد.
- برنامه ورزشی را شخصی کنید: پیادهروی سبک و منظم برای بسیاری از بیماران قابل انجام است؛ شروع و شدت باید با نظر پزشک تنظیم شود.
- علائم خطر را جدی بگیرید: درد سینه، تنگی نفس شدید، ضعف یکطرفه بدن، اختلال گفتار یا غش نیاز به تماس فوری با اورژانس دارد.
نتیجهگیری
آریتمی قلبی یک مشکل شایع است که میتواند از یک حالت ساده تا وضعیتی خطرناک ادامه یابد. شناخت علائم، علتها، روشهای تشخیص و درمان این بیماری به افراد کمک میکند تا به موقع اقدام کنند. اگر فردی دچار علائم شدید شود باید بلافاصله به پزشک مراجعه کند.
سوالات متداول
این موضوع میتواند بیخطر باشد اما در برخی موارد تهدیدکننده زندگی است و نیاز به درمان فوری دارد.
برخی انواع آریتمی با دارو یا ابلیشن درمان میشوند، اما در بعضی افراد ممکن است کنترل و مدیریت مادامالعمر نیاز باشد.
استرس میتواند محرک ضربان نامنظم قلب باشد و احتمال بروز آریتمی را افزایش دهد.
ورزش سبک مانند پیادهروی اغلب مشکلی ایجاد نمیکند، اما باید تحت نظر پزشک انجام شود.
